Một bậc đại công thần của Đảng, một người “khổng lồ” của nền nghệ thuật Việt Nam hiện đại, với những công lao đóng góp ít người bì kịp, trước lúc đi vào cõi vĩnh hằng, không hề nhắc đến những đóng góp công lao mà chỉ xin thứ tha cho những “lỗi lầm”, “dối lừa”, “khoác lác”, “nhiều lần ác” của mình.
NGUYỄN
ĐÌNH THI:
"TÔI GỬI LẠI ĐÂY THÌA KHÓA"
NGUYỄN
THẾ KHOA
Tôi vẫn nhớ
mãi lần cuối cùng được gặp Nguyễn Đình Thi ở sân 51 Trần Hưng Đạo HN (trụ sở
Liên hiệp các hội VHNTVN) đầu năm 2003. Khi ấy, dù đã bước sang tuổi 80, Nguyễn
Đình Thi vẫn còn đẹp lắm tuy trong nụ cười của ông đã thoáng nét ưu tư. Tác phẩm
mới nhất của ông, tập thơ “Sóng reo” xuất bản cuối năm 2001, một tác phẩm tài
hoa trong trẻo và chân thành, làm chúng ta hiểu rằng vẫn có thể chờ đợi những
sáng tạo mới của tài năng nghệ thuật rất lớn này. Vậy mà, thật bất ngờ, chỉ mấy
tháng sau, 16 giờ 45 phút ngày 18/4/2003, Nguyễn Đình Thi đã lặng lẽ dứt áo ra
đi...
Rồi hôm
nào bỗng gió bay
Cái bóng
ngoài kia đến đợi
Anh giật
mình đứng dậy
Đến giờ rồi
hôm nay
Trên tay cốc
nhỏ không đầy
Uống chúc
bạn bè ở lại
Thôi xin
tha cho mọi lỗi lầm
Quên cho
những dối lừa khoác lác
Tôi biết
tôi đã nhiều lần ác
Và ngu dại
còn nhiều lần hơn...
(Gió bay)
Trong tập
thơ “Sóng reo”, Nguyễn Đình Thi đã hơn một lần chuẩn bị lời chia tay với cuộc đời
bằng những câu thơ thanh thản, chân thành và nhiều ân hận như thế. Đó là những
câu thơ khi đọc lên, chúng ta không thể không ứa nước mắt kính trọng nhân cách
của người viết. Một bậc đại công thần của Đảng, một người “khổng lồ” của nền
nghệ thuật Việt Nam hiện đại, với những công lao đóng góp ít người bì kịp, trước
lúc đi vào cõi vĩnh hằng, không hề nhắc đến những đóng góp công lao mà chỉ xin
thứ tha cho những “lỗi lầm”, “dối lừa”, “khoác lác”, “nhiều lần ác”...của mình.
Với không
ít người Việt Nam, Nguyễn Đình Thi, từ lâu, đã là một huyền thoại. Người thanh
niên gốc Hà Nội đẹp trai, tài hoa, sinh ở Luang Prabang (Lào) năm 1924, khi về
quê hương Hà Nội học ở Trường Luật đã là sinh viên luật xuất sắc nhất Đông
Dương, được chính phủ Pháp chọn đưa sang Pháp để đào tạo thành một viên chức
trong bộ máy cai trị. Nhưng Nguyễn Đình Thi đã từ chối vì từ năm 17 tuổi ông đã
hoạt động bí mật chống Pháp cứu nước trong mặt trận Việt Minh. Đến năm 20 tuổi
ông đã là thành viên của Uỷ ban Giải phóng dân tộc do cụ Hồ làm Chủ tịch và trực
tiếp là thủ lĩnh của Hội văn hóa cứu quốc Việt Nam.
Bài nói
chuyện ở ngày hội sinh viên tại Hà Nội năm 1944, với nhan đề “Sức sống của dân
Việt Nam trong ca dao và cổ tich” có tác dụng thức tỉnh cả một thế hệ thanh
niên Việt Nam về lòng tự hào dân tộc. Ngay từ những ngày tháng Tám 1945, vị thủ
lĩnh trẻ tuổi ấy đã được giới văn hóa văn nghệ cả nước coi như một tài năng lớn,
một trí tuệ lớn hiếm có của đất nước, người ta đã gọi Nguyễn Đình Thi là ông
"Lục lăng”. Ông từng là đại biểu Quốc hội khóa 1 trẻ nhất và được cử vào Ủy
Ban Thường trực Quốc hội.
Ở tuổi 18,
Nguyễn Đình Thi đã viết đến 6 cuốn sách về triết học phương Tây, một điều mà
các trí thức lớn, uyên bác về triết học cũng chưa dám làm. Những bài viết: “Kịch
Bắc Sơn”, “Nhận đường”, “Tiếng nói của văn nghệ”, “Mấy ý nghĩ về thơ”, “Trần
Đăng”, “Nam Cao”, “Nhà văn viết bằng cái gì”...từ những năm đầu kháng chiến chống
Pháp làm Nguyễn Đình Thi trở thành nhà lý luận xuất sắc đầu tiên của nền văn
nghệ mới. Hai ca khúc “Diệt phát xít” và “Người Hà Nội” đã trở thành hai ca
khúc bất hủ của âm nhạc cách mạng Việt Nam, riêng Người Hà Nội mặc nhiên được
coi là bài hát hay nhất mọi thời đại về thủ đô đất nước.
Nguyễn
Đình Thi là người đi đầu trong việc tạo ra một hình thức mới, một giọng điệu mới
phù hợp với thời đại mới của thơ ca với các tập thơ tạo nên một đỉnh cao trong
thơ ca đất nước như “Người chiến sĩ”, “Bài thơ Hắc Hải”, “Dòng sông trong
xanh”, “Tia nắng”, “Trong cát bụi, “Sóng reo”... Với 10 vở kịch: “Con nai đen”,
“Hoa và Ngần”, “Nguyễn Trãi ở Đông Quan”, “Giấc mơ”, “Tiếng sóng”, “Rừng trúc”,
“Người đàn bà hóa đá”, “Hòn cuội”, “Cái bóng trên tường”, “Trương Chi”...
Nguyễn
Đình Thi là nhà viết kịch giàu trí tuệ sáng tạo nhất của sân khấu Việt Nam, mỗi
vở kịch của ông khi được dựng đều trở thành một sự kiện sân khấu, một sự kiện
xã hội khó quên trong lịch sử văn hóa đất nước. Nguyễn Đình Thi từng tâm sự rằng
kịch là nỗi tâm huyết lớn nhất, những nỗi đau nhức nhối nhất và là một trong những
niềm hạnh phúc lớn nhất của đời ông. Còn với “Xung kích”, “Vào lửa”, “Mặt trận
trên cao”, “Vỡ bờ”...
Nguyễn
Đình Thi là một trong những người đặt nền móng cho nghệ thuật tiểu thuyết hiện
đại Việt Nam...Có thể nói, trong một thời gian rất dài, là một trong những người
lãnh đạo văn nghệ chủ chốt và đặc biệt là với những thành quả lao động sáng tạo
đầy sức chinh phục của mình, Nguyễn Đình Thi đã có ảnh hưởng lớn tới sự phát
triển, thành tựu cũng như han chế chung của nền văn nghệ đất nước...
Nhưng con
người đã đạt được gần như tất cả những quang vinh ở đời, nhân vật rất lớn của
văn học nghệ thuật Việt Nam hiện đại, một trong những nhà văn Việt Nam có ảnh
hưởng nhất trên thế giới, lại ý thức rõ sự gắn bó sâu xa, sự nhỏ bé, hữu hạn của
mình trước cuộc đời, trước nghệ thuật và trước nhân dân, đất nước.
Từ những
năm kháng chiến chống Pháp, Nguyễn Đình Thi đã từng nói đến sự gắn bó máu thịt
của tình yêu lứa đôi với đồng đội, đồng chí. Từ năm 1949, năm ông 25 tuổi,
trong bài thơ “Em bảo anh” viết tặng cho văn sĩ Pháp Ma - đơ - len Rip – phô,
người tình của ông, Nguyễn Đình Thi đã có những câu thơ gan ruột và mới mẻ bất
ngờ:
Em bảo anh: Nếu chỉ có đôi ta
Thì có yêu nhau cũng không sống được
Em bảo anh: Khi chúng ta nằm bên nhau
Thì bao đồng chí đang nằm hầm sâu
Em bảo anh: Mỗi vết bùn chúng ta mang trên mặt
Trong mắt người yêu biến thành nước mắt
Và mỗi tia lửa vút bay lên cao
Trong mắt người yêu biến thành trời sao
Đến năm 1990, khi ông 65 tuổi, trong bài thơ “Sen biếc”
nhớ danh hoạ Dương Bích Liên, ý thức về gắn bó máu thịt, sự nhỏ bé hữu hạn của
mình trước đồng chí, đồng đội, nhân dân, đất nước của Nguyễn Đình Thi lại càng
sâu sắc, thấm thía:
Gió dữ thổi không ngừng
Tôi đi mãi vẫn lạ
Cái đẹp làm cho mỗi vật không cùng
Tôi đã có
Những ngày ánh sáng
Giữa cõi sống cõi chết
Lắm nỗi gieo neo
Và lạnh...
Tôi là ai nhỉ
Một chút trắng hồng dào dạt vàng
“Một chút trắng hồng dào dạt vàng”, hình như đó cũng
là cách Nguyễn Đình Thi tự đánh giá bản thân mình trong sự không cùng của cái đẹp.
Hơn thế nữa, với ông, thành công, danh vọng cuối cùng cũng là những phù phiếm
nhất thời, chỉ những yêu thương mới là đích thực, vĩnh cửu.
Vài năm trước khi về cõi vĩnh hằng, ông đã thử “Từ bên
ấy trông về”, và thấy:
Từ bên ấy trông về
Đốm nắng vàng kia
Và mỗi lá cỏ
Nói với anh biết bao điều
Trông về từ
bên ấy
Những gì
anh thu vén bấy lâu
Những gì
anh chăm chăm giành giật
Nào mang
theo được gì đâu
Chỉ những
niềm yêu của anh
Như mạch
nước không ai thấy
Mỗi ngày
nuôi anh lặng lẽ.
(Từ bên ấy
trông về)
Những câu
thơ, những bài thơ trên giúp chúng ta hiểu Nguyễn Đình Thi đã từng không được
là mình, đã từng bị tha hóa bởi những tham sân si khi sống. Đó là khi ông quên
mất "những niềm yêu” của ông “như mạch nước không ai thấy" để “chăm
chăm” “thu vén”, “giành giật”, để phạm bao “lỗi lầm”, để phải “dối lừa”, “khoác
lác”, “nhiều lần ác” một cách thật tội lỗi, đáng khinh ghét. Nhưng không như
nhiều người khác, Nguyễn Đình Thi đã dám nói thẳng ra những “phần tối” như thế
của đời mình ngay khi đang ở trên đỉnh cao danh vọng, không chỉ như công khai
bày tỏ một tỉnh ngộ mà còn muốn trao lại cho hậu thế một chiếc chìa khóa giúp họ
tránh phạm những sai lầm đau đớn như ông:
Mong anh
em hiểu đừng cười
Tôi gửi lại
đây thìa khóa
Tất cả cửa
nhà tôi đó
Ngổn ngang
qua tạm cuộc đời
(Gió bay)
Nguyễn
Đình Thi khổng lồ vì ông luôn thấy mình bé nhỏ, nhiều lầm lỗi, và vì ngay trong
tình cảnh dưới "vực sâu" ông vẫn có thể "cứu kẻ trên bờ"
(thơ Chế Lan Viên), bằng sự thành thực rất đáng kính trọng…
Với Nguyễn Đình Thi, cái đẹp, sau cùng, luôn đồng nghĩa với cái thật là vậy!
