Sau tập truyện ngắn “Gió Trương Chi” gây tiếng vang, Phan Đình Minh đã khẳng định chân dung mình thêm một lần ở cuốn tiểu thuyết xã hội đầu tay “Lằn chỉ đỏ”. Đáng chú ý, ngoài thi pháp hiện thực huyền ảo cùng những sự tìm tòi về ngôn ngữ trữ tình thi ca; nhà văn còn đưa vào văn cảnh ít nhiều dấu ấn của nghệ thuật tạo hình chồng mờ và đồng hiện.
Vậy là hai
mùa thu Phan Đình Minh xa Hà Nội. Nhà văn để lại bao hẹn hò tái ngộ nhưng rồi
anh bị cuốn theo ngọn “Gió Trương Chi” (tên tập truyện ngắn của anh) bay mất.
Nhà văn vào TP.HCM sinh sống. Tôi bồi hồi nhớ: “Tôi ngờ bạn chơi trò ẩn nấp/ Cuộc
trốn tìm bỗng lạc mất nhau/ Ba người còn lại ngồi ba góc/ Góc bạn đi vạt nắng
thu sầu”. Và, Minh cũng vậy luôn nhớ Hà Nội lắm. Mới đây, tôi ngẩn ngơ đọc thơ
anh: “Thu Hà Nội ngỡ chưa thu ấy/ Một nấc sóng chìm một khấc nắng đi ngang/ Một
sớm mai vui một quãng chiều sương loảng/ Một lạnh chông chênh một lần hẹn lỡ/ Để
lỗi một chờ, đi lại kiếp này” (Một-Phan Đình Minh)
1-
Với tôi,
Phan Đình Minh luôn gây bất ngờ mỗi khi xuất hiện một câu chuyện nào đó sắp xảy
ra. Kể cả ước mơ đầu tiên về văn chương khi còn mới khoác áo binh nghiệp ở tuổi
đôi mươi. Trong những buổi nghe đọc truyện đêm khuya, Phan Đình Minh ước sau
này sẽ viết truyện để được đọc trên đài cho bố nghe ở quê. Anh đã thầm lặng viết
truyện ngắn “Bến đợi” (in trên báo Tiền Phong năm 1988). Đó là tác phẩm đánh mốc
khởi nghiệp văn chương của Phan Đình Minh sau này. Thế rồi, mọi người đều khó
tin anh sẽ viết được gì trong căn hộ tập thể chưa đầy 8 mét vuông, sau khi về
làm việc ở Hà Nội.
Đồng thời,
trong thời gian này Phan Đình Minh còn phải cắp sách lên giảng đường Đại học
Bách Khoa (văn bằng 2), theo yêu cầu chuyên môn của đơn vị bên ngành công an.
Vượt qua gian nan, Phan Đình Minh cặm cụi cầy ải trên gác xép cụng đầu liên tục,
đã lần lượt cho ra đời những câu chuyện kỳ thú về làng quê thân thương của
mình.
Nhưng chưa
hết, Phan Đình Minh gặp không ít sự cố phải đi thuê nhà và đổi địa chỉ mấy lần
trong mười năm trời, chạy theo trường học của cô con gái cho thuận tiện sinh hoạt.
Hàng chục năm trời hai vợ chồng anh mới được phân nhà mới. Tính ra tới 30 năm
lăn lộn cơ nhỡ về nơi ăn ở, vậy mà ngòi bút Phan Đình Minh vẫn nhẫn nại sáng tạo.
Anh lần lượt cho ra đời những tập truyện ngắn hay cùng những giải thưởng cao.
Đặc biệt,
anh là một trong một số tác giả hiếm hoi được báo Văn Nghệ chọn tuyển vào
“Topten truyên ngắn”, in tới 4 lần vào các số Tết hàng năm. Phan Đình Minh là
người hai lần được giải truyện ngắn báo Văn nghệ, trong đó đoạt giải nhì cuộc
thi năm (2015-2017). Đó là chưa kể, anh còn được giải “Cây bút vàng” lần ba và
bốn của Bộ Công an phối hợp Hội Nhà văn VN tổ chức...
Khi tới tuổi
“ngũ thập tri thiên mệnh” (năm 2008), Phan Đình Minh mới tạm ổn định về chốn ăn
ở của mình. Giai đoạn này, nhà văn Phan Đình Minh được thăng hàm thượng tá, làm
Tổng Biên tập Tạp chí Hậu cần Kỹ thuật (Bộ Công an). Ngỡ công việc bận rộn, nhà
văn Phan Đình Minh sẽ khó viết đều hơn trước. Nhưng tác phẩm của anh vẫn xuất
hiện đây đó trên các báo. Hơn nữa, Phan Đình Minh là hiện tượng hiếm hoi khi có
tới 5 truyện ngắn được in trong cuộc thi của báo Văn Nghệ (2024-2025).
Đáng chú
ý, sau khi nghỉ chế độ, nhà văn Phan Đình Minh bất ngờ cho xuất bản tập truyện
ngắn “Gió Trương chi” (NXB HNV 2022). Cuốn sách gây dư luận sôi nổi trên văn
đàn với những truyện ngắn hay được chọn lọc của Phan Đình Minh. Mỗi truyện
trong “Gió Trương Chi” là một màu sắc khác nhau và đem tới những triết lý nhân
sinh sâu sắc. Anh đề cao văn hóa làng xã và lên án những gì đã làm nó tàn lụi.
Đôi khi, những câu chuyện của anh khốc liệt về những số phận luôn bừng lên sức
sống. Đó là những hình tượng luôn mang âm hưởng nền văn hóa dân tộc sâu sắc.
Nhân vật của anh đều dị biệt không thể trộn lẫn và có đời sống tinh thần kỳ lạ.
Thi pháp của Phan Đình Minh có sự chuyển động đầy biến ảo trong hai mươi năm
qua. Chất lãng mạn trong một số truyện còn mang đậm yếu tố liêu trai, ma mỵ.
2-
Những điều
kỳ thú trong thi pháp của Phan Đình Minh đã làm nên bất ngờ mới, khi anh chìm dắm
trong cơn mộng mị với tiểu thuyết “Lằn chỉ đỏ” (NXB Công An nhân dân -2026).
Tôi đồ rằng, để hoàn thành cuốn tiểu thuyết này anh đã phải thức trắng nhiều
đêm để tìm những con chữ mới lạ. Cũng như những truyện ngắn được giải và được
chọn trên những số Tết báo Văn nghệ, nhà văn Phan Đình Minh nổi tiếng là tự
hành xác mình khi dụng công tìm những con chữ mới. Chính vì thế, anh rất vất vả
mỗi khi viết, vì sự cầu toàn của mình. Anh luôn mầy mò có khi phấp phỏng cả đêm
để tìm một chữ cho đắc địa.
Chợt nhớ,
không ít lần đang ngồi cà phê, anh thần mặt. Đôi mắt lờ đờ sau cặp kính cận và
tắt lịm nụ cười. Mọi người mải trò chuyện vui vẻ, Phan Đình Minh chau mày suy
tư. Có lẽ anh vừa nghĩ ra chữ cho một trạng thái nhân vật đang ấp ủ. Chính sự
mê muội con chữ như vậy, mỗi trang văn của Phan Đình Minh đều để lại những hồn
chữ bảng lảng sâu nặng. Đó là những hình ảnh và từ ngữ có sự khám phá khác người.
Tiểu thuyết
“Lằn chỉ đỏ” tạo sự ngạc nhiên với độ dầy gần 600 trang. Phan Đình Minh gây tò
mò với bạn đọc về nhân vật trung tâm của cuốn sách. Đó là Cúc, một nhân vật được
coi là hiện thân dưới đáy xã hội. Cuộc đời Cúc đầy sóng gió qua bao vỉa tầng lớp
lang của sự khốn cùng trong đời sống xã hội. Đây là một thử thách với Phan Đình
Minh khi dựng được một tính cách nhân vật ẩn sâu sức mạnh, quyết chí vượt qua
những bi kịch cuộc đời. Với giọng điệu làm chủ cuộc đời nhân vật, Phan Đình
Minh thầm lặng sống và đi tới cùng kiệt mọi kiếp nạn của Cúc.
Rất nhiều
sự nâng cấp ở câu chuyện Cúc từ những tình huống mang sắc mầu âm binh, ma quái.
Lúc thì Cúc gặp người đàn bà tặng mảnh gương soi mặt, soi đời sống. Hoặc có khi
tác giả mô tả ma mị gợi cảm tâm trạng Cúc qua hình tượng hoa lan chết dưới cây
đèn tóc…Ấn tượng, đoạn chuyện Cúc đối thoại với bức tường thật kỳ ảo.
Đặc biệt,
để cuốn hút bạn đọc, nhà văn Phan Đình Minh đã tạo được những tiết tấu qua mỗi
chương với kết cấu chặt, mang tính đồng hiện của thủ pháp điện ảnh. Tính cách
Cúc được bảy tỏ sắc nét qua sự cọ sát với mỗi nhân vật xuất hiện trong mỗi
chương. Nghệ thuật xây dựng nhân vật của nhà văn thật độc đáo. Mỗi người là một
chân dung khác biệt va chạm với Cúc với các chiều kích khác nhau. Đó là những
tình huống mà độc giả thấy thấp thoáng xảy ra trong đời sống, ở mơ ước của những
con người tầng đáy xã hội hiện diện trong “Lằn Chỉ đỏ”. Đồng thời, đó cũng là
hoài bão, căn cớ chỗ dựa tinh thần để nhân vật của nhà văn tìm ra lẽ sống, bứt
phá và dâng hiến. Chính vì thế, Cúc từ cuộc sống khốn cùng, nghiện ngập đã có ý
chí vươn lên tốt đẹp với phẩm chất thiện lương. Cúc đã trở thành một giám đốc
“Trung tâm tư vấn & phục hồi- Lằn chỉ đỏ”.
3-
“Ngoài kia
ngày mới đang chờ!”, đó chính là câu kết của tiểu thuyết “Lằn chỉ đỏ”; nhưng lại
là thông điệp bản giao hưởng về lòng nhân ái mà nhà văn Phan Đình Minh trao gửi
cho cuộc đời. Tác phẩm đánh dấu một chặng đường mới và sự thành công của anh
trong chuyến di dời về phương Nam. Ngày ấy, ký ức lại trở về trong tôi: “Bạn về
phương ấy như cơn gió/ Bỏ quán cà phê bên vỉa hè/ Còi rú giật mình nghiêng mắt
phố/ Bàn cờ nay thiếu một con xe”. Đúng là cuộc du hành về với miền gió mới của
Phan Đình Minh bất ngờ với một ý tưởng lớn lao trong đời mình.
Sau tập truyện ngắn “Gió Trương Chi” gây tiếng vang, Phan Đình Minh đã khẳng định chân dung mình thêm một lần ở cuốn tiểu thuyết xã hội đầu tay này. Đáng chú ý, ngoài thi pháp hiện thực huyền ảo cùng những sự tìm tòi về ngôn ngữ trữ tình thi ca; nhà văn còn đưa vào văn cảnh ít nhiều dấu ấn của nghệ thuật tạo hình chồng mờ và đồng hiện (giữa quá khứ và thực tại). Chính tiết tấu của nghệ thuật thứ bảy đã tạo sự khác biệt với những sáng tác trước đó của Phan Đình Minh. Qua thủ pháp này, tác giả thêm phần lý giải sự yếu mềm, căng thẳng, trầm cảm của Cúc khi phải đương đầu những khó khăn tưởng không thể vượt qua. Với cấu trúc đa tầng, đa nghĩa về số phận nhân vật cùng với việc khám phá ngôn ngữ nghệ thuật, nhà văn Phan Đình Minh đã tạo nên giá trị nhân văn sâu sắc. Đó chính là sự thành công của tiểu thuyết “Lằn chỉ đỏ”.
VƯƠNG TÂM
