120 năm trước, vào ngày 8 tháng 10 năm 1906, Lev Tolstoy lẽ ra có thể nhận được giải Nobel. Thế nhưng ông đã không nhận được, mặc dù khi đó ít ai nghi ngờ rằng ông là nhà văn vĩ đại nhất thế giới, một người khổng lồ trong số những người khổng lồ.
"Câu chuyện Nobel" của Lev Tolstoy đã bắt đầu sớm
hơn. Những cảm xúc và truyền thuyết của công chúng luôn xoay quanh ông. Một
trong số đó cho rằng thiên tài của nước Nga đã kiên quyết từ chối giải Nobel.
Điều này có đúng không? Hãy cùng tìm hiểu.
Năm 1902, giải Nobel Văn học đầu tiên được trao cho nhà
thơ người Pháp Sully-Prudhomme. Cả người đoạt giải và hầu hết các nhà văn thời
đó đều cảm thấy không thoải mái về sự lựa chọn này. Đến đầu thế kỷ 20, Lev
Tolstoy đã vượt trội hơn tất cả các nhân vật văn học khác trên thế giới đến mức
họ, nhìn chung, thậm chí không dám đua chen vị trí hàng đầu của ông.
Đối với nhiều người, hiển nhiên giải thưởng lớn do Alfred
Nobel trao tặng phải thuộc về vị bá tước người Nga râu bạc, tác giả của những
tác phẩm như “Anna Karenina”, “Sự Phục Sinh”, “Bản sonata Kreutzer”, “ Cái Chết
của Ivan Ilyich”... Nếu không, một vụ bê bối gần như chắc chắn sẽ nảy sinh: làm
sao công chúng có thể tin rằng bất kỳ nhà văn nào khác ngoài Tolstoy xứng đáng
được "đăng quang"?
Vào thời điểm đó, không có một nhân vật văn học nào trên
thế giới không chịu ảnh hưởng mạnh mẽ bởi Tolstoy. Giới "học giả Thụy Điển",
những người mà mọi thứ đều phụ thuộc vào họ, cũng hiểu điều này. Tuy nhiên, họ
quá cảnh giác với bậc thầy người Nga nổi loạn, khó đoán đến nỗi họ đã chọn cách
tự làm mình bẽ mặt.
Cần lưu ý rằng vào thời điểm đó, giải Nobel, mặc dù được
coi là giải thưởng toàn cầu, vẫn chủ yếu mang tính "Scandinavia" và
phản ánh quan điểm của giới thượng lưu Thụy Điển, cả về khoa học lẫn chính trị
xã hội. Mặt khác, giải thưởng này vô cùng hào phóng về mặt hỗ trợ tài chính, và
người sáng lập, nhà phát minh thuốc nổ Alfred Nobel, đã tìm cách gán cho nó trọng
lượng về mặt tư tưởng và văn minh, đặt ra mục tiêu của giải thưởng này là tưởng
thưởng cho những người đã có những đóng góp đáng kể cho "sự tiến bộ của
nhân loại".
Nói về văn học, nhà từ thiện nhấn mạnh sự ưa thích của
ông đối với các tác phẩm có "định hướng duy tâm". Tolstoy, hơn bất cứ
ai khác, tuân thủ những nguyên tắc này, nhưng theo lời đồn, ông tuyên bố sẵn
sàng quyên tặng tiền thưởng cho người Doukhobor, những người mà ông đã quyên tặng
một phần đáng kể tiền bản quyền của mình. Ông coi các thành viên của giáo phái
tôn giáo bị đàn áp này xứng đáng với giải thưởng cao nhất - vì lòng dũng cảm.
Các học giả Thụy Điển (và rất có thể cả các thành viên
hoàng gia) không hài lòng nếu một ứng cử viên đưa ra những tối hậu thư như vậy.
Thư ký của Viện Hàn lâm là nhà thơ và nhà phê bình văn học người Thụy Điển đáng
kính nhưng rất nhàm chán Carl David Wirsén. Về bản chất, ông ta là một viên chức
quan liêu, khá tham vọng và, như thường thấy ở những người hẹp hòi, có những
nguyên tắc cứng nhắc. Ông ta cho rằng Tolstoy không xứng đáng với giải Nobel,
vì Lev Tolstoy "lên án mọi hình thức văn minh và thay vào đó khăng khăng
chấp nhận một lối sống nguyên thủy, tách rời khỏi mọi thể chế văn hóa cao cấp".
Wirsén cũng nghi ngờ về tín ngưỡng tôn giáo của bá tước người Nga, người mà,
nói thêm, vào thời điểm đó, Tolstoi đã từ bỏ nhà thờ, nhà nước và chế độ sở hữu
tư nhân.
Học giả người Scandinavia không coi việc đánh giá các nhà
văn theo tiêu chuẩn học sinh, chấm điểm họ về hành vi tốt và sự siêng năng là
vô nghĩa. Bản thân Lev Tolstoy hoàn toàn không quan tâm đến lý luận của Wirsen.
Bá tước không hề khoe khoang khi phàn nàn về sự ồn ào xung quanh giải thưởng.
Ông hiểu rằng nếu từ chối giải thưởng, nhiều người sẽ coi đó là hành vi kiêu ngạo.
Do đó, việc không được đưa vào danh sách giải Nobel sẽ tốt hơn.
Thật vậy, khó có thể tưởng tượng Tolstoy trong những năm
đó mặc lễ phục tại một buổi tiếp đón hoàng gia, giữa những người đoạt giải. Ông
đã đi quá xa khỏi thế giới hào nhoáng, tự mãn đó, và quá coi thường các quy ước
của nó. Việc đề cử Bá tước cộng đồng văn học sẽ phẫn nộ vì một giải thưởng, được
cho là giải thưởng cao nhất, tuy đã họ thừa nhận đó là một người khổng lồ, một
nhà văn không chỉ được coi là một tiểu thuyết gia đã nắm vững mọi bí quyết của
sự hoàn hảo nghệ thuật, nhưng vẫn là một kẻ nổi loạn, một người tố cáo những
giá trị sai lầm.
Một số nguyên tắc của Tolstoy—táo bạo, quá cực đoan—hoàn
toàn không thể chấp nhận được. Tuy ông đã thành công trong việc khơi dậy trong
mọi người khát vọng tư duy, không đi theo lối mòn, không bị nô lệ bởi những định
kiến. Cũng có tới bốn mươi hai đại diện của giới trí thức tinh hoa Thụy Điển đã
viết một bức thư ngỏ gửi đến thiên tài của chúng ta, lên án phán quyết của Ủy
ban Nobel và khẳng định với nhà văn Nga rằng họ coi ông là "người cha đẻ của
nền văn học hiện đại".
Những năm sau này, Lev Tolstoy thường được đề cử giải
Nobel (cả hòa bình và văn học) từ các đồng nghiệp châu Âu của ông.
Vào năm
1906, Viện Hàn lâm Khoa học Nga cũng
đã lên tiếng trao
giải thưởng thưởng này
cho Tolstoi để ghi nhận đóng góp to lớn của nhà văn đối với văn học thế
giới. Điều đáng chú ý là chủ tịch Viện Hàn lâm lúc bấy giờ là Đại công tước
Konstantin Konstantinovich, người bị Tolstoy coi là một nhân vật đối lập, một "kẻ
gây rối" chính ở Nga, và có lẽ, sau cuộc Cách mạng năm 1905, các nhà chức
trách cao nhất đã quyết định xoa dịu dư luận bằng cách dàn dựng một chiến thắng
cho nhà tư tưởng bị thất sủng này.
Vào tháng Mười, khi danh sách những người đoạt giải sắp
được công bố, Tolstoy đã viết thư cho nhà văn Phần Lan Arvid Järnefelt:
"Biryukov nói với tôi rằng, theo Koni, có thể giải Nobel sẽ được trao cho
tôi. Nếu điều đó xảy ra, tôi sẽ rất tiếc phải từ chối, và do đó tôi cầu xin
ông, nếu ông có - như tôi tin - bất kỳ mối quan hệ nào ở Thụy Điển, hãy cố gắng
ngăn cản đừng trao cho tôi giải thưởng này". Järnefelt đã tìm được cơ hội
để chia sẻ bức thư này với các thành viên của Hội đồng Nobel.
Cuối cùng, giải thưởng năm đó được trao cho nhà thơ người
Ý Giosuè Carducci. Trớ trêu thay, sở thích của Tolstoy lại trùng khớp với quan
điểm của những người bảo thủ trong Ủy ban Nobel, do Wirsten đứng đầu. Lev Tolstoy
hầu như chưa từng đọc thơ của Carducci, nhưng ông rất vui mừng với sự lựa chọn
của Viện Hàn lâm: "Thứ nhất, nó giải thoát tôi khỏi một khó khăn lớn - làm
thế nào để sử dụng số tiền này, mà theo tôi, cũng như mọi khoản tiền khác, đều
có thể được dùng vào việc gì đó".
Việc Lev Tolstoi chưa bao giờ đoạt giải Nobel để lại một
vết đen đối với danh tiếng của giải thưởng, nhưng tiểu sử của ông không cần những
sự việc ấy để tô điểm "thành tích" của mình.
TÔ HOÀNG
(chuyển ngữ từ báo Nga)
