Có không ít nhạc sĩ
coi việc phổ nhạc một bài thơ như là thái độ ban ơn cho nhà thơ. Sau khi ca
khúc ra đời thì họ xem như thuộc quyền sở hữu của họ hoàn toàn, mà không đoái
hoài gì đến người đã viết ra những câu thơ để họ phổ nhạc
THƠ PHỔ NHẠC CÓ LỢI ÍCH
GÌ CHO NHÀ THƠ?
TUY HÒA
Xưa nay, thơ phổ nhạc
không xa lạ với đời sống sáng tạo, biểu diễn và thụ hưởng ca khúc. Có không ít
nhà thơ luôn lấy làm hãnh diện vì có nhiều bài thơ được phổ nhạc. Thậm chí, những
tuyển tập thơ phổ nhạc do chính nhà thơ tự in ấn cũng đã xuất hiện như một niềm
vui đích thực. Tuy nhiên, thơ phổ nhạc có lợi ích gì cho nhà thơ thì vẫn là câu
chuyện tế nhị.
Thử nhìn vào danh
sách những nhạc sĩ được trao tặng Giải thưởng Nhà nước về văn học nghệ thuật mới
đây, có lẽ công chúng sẽ hiểu hơn về vị trí quan trọng của thơ phổ nhạc. Trong
21 nhạc sĩ vừa được nhận Giải
thưởng Nhà nước, có ba người làm công việc nghiên cứu là
Tạ Khắc Kế, Nguyễn Thụy Kha, Dương Hồng Từ, và có ba người chuyên thể loại giao
hưởng, hợp xướng là Lê
Hàm, Võ Đăng Tín, Đặng Văn Bông.
Còn lại 15 nhạc sĩ sáng tác ca khúc thì có 10 nhạc sĩ được vinh danh với những
tác phẩm phổ thơ. Nghĩa là tỷ lệ thơ
phổ nhạc đã chiếm 2/3 trong bảng vàng thành tích của các nhạc sĩ sáng tác ca
khúc ở Giải thưởng Nhà nước năm nay.
Nói có sách mách có chứng, xin thử liệt kê. Thứ nhất, nhạc sĩ Đinh Trung Cẩn với ca khúc “Tổ quốc gọi tên mình” phổ từ thơ Nguyễn Phan Quế Mai. Thứ hai, nhạc sĩ Bùi Đình Thảo với ca khúc “Em đi giữa biển vàng” phổ thơ Nguyễn Khoa Đăng, ca khúc “Đi học” phổ thơ Minh Chính và ca khúc “Bàn tay mẹ” phổ thơ Tạ Hữu Yên. Thứ ba, nhạc sĩ Đoàn Bổng với ca khúc “Dòng sông quê anh, dòng sông quê em” phổ thơ Lai Vu và ca khúc “Hát về Người” phổ thơ Phạm Hổ. Thứ tư, nhạc sĩ Nguyễn Duy Thái với ca khúc “Mùa xuân” phổ thơ Hà Thúc Quả. Thứ năm, nhạc sĩ Nguyễn Khánh Vinh với ca khúc “Tia nắng, hạt mưa” phổ thơ Lệ Bình.
Thứ sáu, nhạc sĩ Nguyễn Đình Nghĩ với
ca khúc “Điệu ru mặt trời” phổ thơ Hồ Minh. Thứ bảy, nhạc sĩ Trương Tuyết Mai với
ca khúc “Xe ta ơi lên đường” phổ thơ Huy Cận, ca khúc “Huế tình yêu của tôi” phổ thơ Đỗ Thị Thanh Bình và ca khúc “Nơi ấy điểm hẹn” phổ thơ Hải Như. Thứ tám, nhạc sĩ Đỗ Hòa An với ca khúc “Mặt trời trên Khuê Văn Các” phổ thơ Thi
Sảnh và ca khúc “Mộ
gió” phổ thơ
Trịnh Công Lộc. Thứ chín, nhạc sĩ Võ
Vang với ca khúc “Nơi
mặt trăng mặt trời gặp nhau” phổ
thơ
Lò Ngân Sủn, ca khúc “Biển
trời linh thiêng” phổ thơ
Nguyễn Nha Cao và ca khúc “Ngẫu hứng Huế” phổ thơ Triệu
Nguyên Phong. Thứ mười, nhạc
sĩ Lê Đăng Vệ với ca khúc “Bên mộ chiến sĩ vô danh” phổ thơ Vưsotky và ca khúc “Bài ca Tổ quốc” phổ thơ Trương Thiếu Huyền.
Trong số những nhà
thơ được đứng tên “đồng tác giả” với các nhạc sĩ vừa nhận Giải thưởng Nhà nước
kể trên, có người còn sống và có người đã mất. Và cũng ai dám chắc, các nhà thơ
hoặc thân nhân của họ có biết đến cuộc vinh danh ấy không. Bởi lẽ, nếu các nhạc
sĩ chọn cách im lặng hoặc cách lãng quên, thì đóng góp của các nhà thơ trở nên
mờ mịt. Thôi thì phân bua giúp nhau, rằng bây giờ cơm áo bận rộn, chẳng ai chu
toàn được mọi ứng xử trên đời. Đôi khi tâm hồn bay lượn theo giai điệu bổng trầm
hút xa mà các nhạc sĩ cũng không chú ý vấn đề bản quyền, cũng không nên trách
giận.
Trong số 10 nhạc sĩ
có thơ phổ nhạc vừa được Giải thưởng Nhà nước, không thể không chú ý đến nhạc
sĩ Đinh Trung Cẩn. Vì sao? Vì nhạc sĩ Đinh Trung Cẩn không chỉ là Phó Chủ tịch
Hội Âm nhạc TP.HCM mà còn đương kim Tổng Giám đốc Trung tâm Bảo
vệ quyền tác giả âm nhạc Việt Nam.
Khi chính thức đón nhận Giải thưởng Nhà nước, nhạc sĩ Đinh Trung Cẩn bày tỏ: “Điều
hạnh phúc của tôi là cho đến giờ này, ca khúc đã đi vào đời sống xã hội ở các
vùng miền trong nước và quốc tế. Đặc biệt, ca khúc như ăn vào máu của các chiến
sĩ hải đảo. Tôi cảm ơn Đảng và Nhà nước, Hội đồng các cấp đã bỏ phiếu cho “Tổ quốc gọi tên mình”. Và đến hôm nay được tin ca khúc được
trao Giải thưởng Nhà nước về văn
học nghệ thuật thì đó là vinh dự lớn lao của tôi. Tôi cũng cảm ơn
tác giả phần lời của ca khúc đã cho tôi cảm hứng để ra đời một tác phẩm trọn vẹn”.
Những lời thổ lộ trên
của nhạc sĩ Đinh Trung Cẩn dẫu dài dẫu ngắn, thì may quá, cũng có nhắc đến “tác
giả phần lời”. Bởi lẽ, có không ít nhạc sĩ coi việc phổ
nhạc một bài thơ như là thái độ ban ơn cho nhà thơ. Sau khi ca khúc ra đời thì
họ xem như thuộc quyền sở hữu của họ hoàn toàn, mà không đoái hoài gì đến người
đã viết ra những câu thơ để họ phổ nhạc. Đây là một hành vi không mấy đẹp đẽ,
cần phải thay đổi.
Các nhạc sĩ được Giải
thưởng Nhà nước có gọi điện thông báo cho nhà thơ hay phân chia tiền thưởng với
nhà thơ không? Đợt trao giải năm nay thì chưa rõ, nhưng mấy đợt trao giải trước
thì rất đáng buồn. Qua một thăm dò nho nhỏ, thì hầu hết các nhà thơ có thơ phổ
nhạc được Giải thưởng Nhà nước đều không nhận được chút “bổng lộc” gì. Ví dụ,
nhạc sĩ Nguyễn Đình Bảng được Giải thưởng Nhà nước năm 2007 với ca khúc “Thời
hoa đỏ” phổ từ thơ Thanh Tùng. Thế nhưng, dù lúc ấy nhà thơ Thanh Tùng còn tại
thế và có ý mong ngóng được chia sẻ niềm vui, nhưng chờ đợi mỏi mòn cũng chả thấy
tin tức gì từ nhạc sĩ Nguyễn Đình Bảng. Sao lại khó hiểu đến mức ấy nhỉ? Có phải
tại vì bài thơ vô cớ rơi rơi như cánh phượng bên đường, nên sau khi vinh quang
về tay nhạc sĩ thì nhà thơ càng thấm thía “hoa đặt vào lòng ta những vệt đỏ,
như vết xước của trái tim”?
Xung quanh câu chuyện
thơ phổ nhạc, có lẽ cần phải có cái nhìn sòng phẳng hơn giữa nhà thơ và nhạc
sĩ. Nếu nhạc sĩ dùng ca khúc phổ thơ để được Giải thưởng Nhà nước, thì tại sao
các nhà thơ lại chịu cảnh hẩm hiu trong bóng tối? Ở đây, phải xin lỗi để phơi
bày một sự thật, có nhiều ca khúc chỉ có giá trị ở lời hát chưng cất từ bài thơ
thôi, còn phần giai điệu thì chỉ nằm ở dạng thường thường bậc trung. Ngay cả bản
quyền ca khúc, cũng chi trả rõ ràng giữa phần thơ và phần nhạc, thì tại sao giải
thưởng vẫn chỉ xưng tụng nhạc sĩ?
Có thể lấy một trường
hợp để cùng suy ngẫm. Bài thơ “Mộ gió” của nhà thơ Trịnh Công Lộc được khá nhiều
nhạc sĩ phổ nhạc, trong đó có nhạc sĩ Vũ Thiết và nhạc sĩ Đỗ Hòa An. Với ca
khúc “Mộ gió”, nhạc sĩ Vũ Thiết được nhận Giải thưởng Nhà nước năm 2017 và nhạc
sĩ Đỗ Hòa An được nhận Giải thưởng Nhà nước năm 2022. Vậy thì, câu hỏi đặt ra,
nhà thơ Trịnh Công Lộc có thể dùng bài thơ “Mộ gió” để xin xét tặng Giải thưởng
Nhà nước ở lĩnh vực văn học không? Một bài thơ góp phần mang lại Giải thưởng
Nhà nước cho hai nhạc sĩ, mà lại không có giá trị gì cho sự nghiệp của một nhà
thơ chăng?
Chỉ cần có chút hiểu
biết về văn học nghệ thuật, sẽ dễ dàng nhận ra nhiều bài thơ được phổ nhạc đã
được trao Giải thưởng Hồ Chí Minh và Giải thưởng Nhà nước. Đáng tiếc, vinh
quang chỉ thuộc về nhạc sĩ, còn nhà thơ thì khuất lấp buồn thương. Nếu nhà thơ
không cho phép phổ nhạc, thì kết quả sẽ ra sao nhỉ? Hơi rắc rối đấy.
Rất hiếm nhạc sĩ lừng danh nào ở Việt Nam cả cuộc đời không phổ thơ. Nhạc sĩ Phạm Duy (1921-2013) được ca ngợi là “phù thủy phổ thơ”, từng thổ lộ: “Phổ nhạc vào thơ là hát những bài thơ đó lên, theo lối của tôi. Lý do tôi thích phổ thơ cũng rất là giản dị, trước hết, tôi yêu thơ từ ngày còn bé. Lớn lên, tôi có nhiều bạn là thi sĩ làm thơ hay và làm cho tôi càng yêu thơ hơn lên”. Thế nhưng, có vài nhạc sĩ phổ thơ lại đong đưa ghi chú “phỏng thơ” hoặc “ý thơ”. Buồn cười hơn, rõ ràng là ca khúc phổ từ thơ người khác, nhưng các nhạc sĩ khi nói về tác phẩm lại vòng vo rằng tôi đã cảm hứng nọ kia mà không chịu bắt đầu bằng ngữ cảnh đã tiếp xúc với bài thơ như thế nào./.