Hàng năm, Hội Nhà văn Trung Quốc công bố các danh mục đề tài trọng điểm. Các nhà văn có đề án sáng tác phù hợp sẽ được cấp kinh phí đi thực tế, lưu trú sáng tác và hỗ trợ in ấn với số tiền có thể lên tới hàng trăm nghìn Nhân dân tệ. Hội cũng là đơn vị tổ chức bốn giải thưởng văn học danh giá nhất Trung Quốc, được coi là giấy thông hành cho sự nghiệp của bất kì nhà văn nào.
Nhìn sang quốc gia lân cận thì trường hợp Trung Quốc cho thấy một mô hình hội nhà văn gắn rất chặt với thiết chế văn hóa quốc gia. Trung Quốc Tác gia Hiệp hội (中国作家协会, China Writers Association), được thành lập năm 1949, là tổ chức trực thuộc Liên hiệp các Hội văn học nghệ thuật toàn quốc Trung Quốc. Trong khi đó Hàn Quốc có mô hình hội văn học qui mô lớn, hệ thống phân hội rộng, đồng thời tồn tại nhiều tổ chức khác nhau, với những hoạt động khác biệt nhưng lại bổ sung cho nhau.
Hội Nhà
văn Trung Quốc là một tổ chức có vai trò kết nối, tập hợp và định hướng đội ngũ
nhà văn trong cả nước; đồng thời sở hữu hệ thống tạp chí, nhà xuất bản và các
giải thưởng văn học có uy tín. Hội có mạng lưới chi hội rộng khắp các tỉnh
thành Trung Quốc và hiện nay có khoảng hơn 13.000 hội viên cấp trung ương và
hàng chục nghìn hội viên tại các hội địa phương như các tỉnh, thành phố, khu tự
trị. Khác với mô hình công đoàn nghề nghiệp kiểu phương Tây, Hội Nhà văn Trung
Quốc không chủ yếu vận hành như một nghiệp đoàn đòi hỏi quyền lợi hợp đồng hay
bản quyền cho từng tác giả, mà nổi bật ở chức năng là thiết chế hóa đời sống
văn học, tổ chức đại hội, trao giải thưởng, xuất bản sách, bồi dưỡng lực lượng
sáng tác và kết nối văn học với chiến lược văn hóa quốc gia. Chính vì vậy, đây
là mô hình gần với kiểu hội nghề nghiệp trong hệ thống văn hóa công hơn là một
hiệp hội dân sự độc lập theo kiểu các nước phương Tây.
Ngay trong
điều lệ, Trung Quốc Tác gia Hiệp hội được xác định là tổ chức nghề nghiệp của
các nhà văn do Đảng Cộng sản Trung Quốc lãnh đạo, là cầu nối giữa Đảng, chính
quyền và giới nhà văn, đồng thời là lực lượng quan trọng để phát triển văn học
và xây dựng cường quốc văn hóa xã hội chủ nghĩa. Về cơ chế tổ chức, Hội
hoạt động theo mô hình đại hội đại biểu toàn quốc, bầu ra Ủy ban toàn quốc; Ủy
ban này bầu Chủ tịch, Phó Chủ tịch và Đoàn Chủ tịch cùng với Ban Bí thư. Giữa
hai kì đại hội, Đoàn Chủ tịch và Ban Bí thư xử lí công việc thường nhật, đồng
thời có các cơ quan chuyên môn và các ủy ban nghiệp vụ. Cấu trúc đó cho thấy
đây là một tổ chức có tính hệ thống rất cao, vận hành gần với mô hình thiết chế
văn hóa cấp quốc gia hơn là một hội nghề nghiệp tự phát.
Về kinh
phí, Điều lệ của Hội ghi rất rõ 4 nguồn thu chính: (1) ngân sách nhà nước cấp,
(2) hội phí hội viên, (3) tài trợ xã hội và (4) các nguồn thu hợp pháp khác. Điều
này có nghĩa là Hội Nhà văn Trung Quốc không sống chủ yếu bằng hội phí như nhiều
hội nhà văn ở phương Tây, mà có nguồn ngân sách công chính thức ngay
trong cơ chế vận hành của mình. Điều lệ còn nói thêm rằng Hội khuyến khích và
tìm kiếm thêm nguồn vốn xã hội để phục vụ sự phát triển của văn học xã hội chủ
nghĩa.
Hội Nhà
văn Trung Quốc quản lí các chi hội chuyên biệt theo chuyên ngành như Hội Văn học
các dân tộc thiểu số, Hội Văn học thiếu nhi, Hội Báo chí văn học… Hội sở hữu
các đế chế truyền thông văn học như Báo Văn nghệ, Tạp chí Văn học nhân dân, Tạp
chí Thơ và đặc biệt là Nhà xuất bản Hội Nhà văn, một trong những đơn vị xuất bản
quyền lực nhất Trung Quốc.
Ngân sách
và cơ chế bao cấp sáng tác là điểm khác biệt lớn nhất so với phương Tây. Nhà nước
Trung Quốc chi ngân sách rất lớn cho Hội Nhà văn. Nhiều nhà văn chuyên nghiệp
thuộc biên chế của Hội được hưởng lương và phúc lợi như công chức nhà nước, thường
được gọi là Nhà văn chuyên nghiệp của Nhà nước
Hàng năm,
Hội Nhà văn Trung Quốc công bố các danh mục đề tài trọng điểm. Các nhà văn có đề
án sáng tác phù hợp sẽ được cấp kinh phí đi thực tế, lưu trú sáng tác và hỗ trợ
in ấn với số tiền có thể lên tới hàng trăm nghìn Nhân dân tệ. Hội cũng là đơn vị
tổ chức bốn giải thưởng văn học danh giá nhất Trung Quốc, được coi là giấy
thông hành cho sự nghiệp của bất kì nhà văn nào. Đó là Giải thưởng Văn học Mao
Thuẫn dành cho tiểu thuyết, được coi là giải Nobel của Trung Quốc. Giải thưởng
Văn học Lỗ Tấn dành cho truyện ngắn, thơ, tản văn và lí luận phê bình. Giải thưởng
Văn học Thiếu nhi toàn quốc. Giải thưởng Văn học các Dân tộc thiểu số còn gọi
là Giải Tuấn Mã. Giá trị tiền thưởng của các giải này rất cao, đi kèm với đó là
lượng bản in khổng lồ sau khi đoạt giải.
Trung Quốc
là quốc gia đi đầu thế giới trong việc chính thống hóa văn học mạng (Internet
Literature). Hội Nhà văn Trung Quốc đã có những bước đi đột phá như thành lập
Hiệp hội Văn học mạng trực thuộc Hội Nhà văn, chính thức công nhận các tác giả
viết trên nền tảng số như Qidian, Zongheng là nhà văn chuyên nghiệp. Hàng năm,
Hội Nhà văn Trung Quốc công bố danh sách các tác phẩm văn học mạng xuất sắc nhất
để định hướng nội dung, nghệ thuật và nâng cao vị thế cho dòng văn học này. Hội
cũng bảo vệ các “đại thần” (tức là tác giả mạng nổi tiếng) trong các vụ kiện về
chuyển thể phim ảnh và trò chơi điện tử.
Hội Nhà
văn Trung Quốc đóng vai trò chủ chốt trong chiến lược quyền lực mềm của Trung
Quốc về văn hóa. Họ quản lí các quĩ dịch thuật lớn để đưa tác phẩm của nhà văn
Trung Quốc ra thế giới thông qua các hội chợ sách quốc tế như Frankfurt,
London… Hội thường xuyên tổ chức các trại sáng tác quốc tế, mời các nhà văn nổi
tiếng thế giới đến Trung Quốc để giao lưu và viết về đất nước họ.
Nếu so
sánh với Việt Nam, mô hình của Hội Nhà văn Trung Quốc có sự tương đồng lớn về cấu
trúc hệ thống nhưng họ đã đi trước một bước rất dài trong việc thương mại hóa
và số hóa văn học. Họ biến văn học thành một ngành công nghiệp văn hóa có sức mạnh
kinh tế thực sự, nơi nhà văn có thể trở thành triệu phú nhờ vào sự bảo trợ của
Hội và sự bùng nổ của các nền tảng số.
Mô hình của
Hàn Quốc là một trường hợp rất đặc biệt. Nó phản ánh sự chuyển mình từ tổ chức
đấu tranh vì dân chủ sang một thực thể chuyên nghiệp trong nền công nghiệp văn
hóa (K-Culture) bùng nổ. Tại Hàn Quốc, nếu hỏi về tổ chức văn học có qui mô lớn
nhất hiện nay, cái tên cần nhắc đến là 한국문인협회, thường được dịch là Hiệp hội Nhà văn Hàn Quốc. Đây
là tổ chức được thành lập năm 1961 với mục tiêu nâng cao, phát triển văn học, bảo
vệ quyền lợi tác giả, thúc đẩy giao lưu với văn học nước ngoài, xuất bản tạp
chí, tổ chức nghiên cứu, tọa đàm, bài giảng, cử nhà văn ra nước ngoài và mời
tác giả nước ngoài. Từ điển Bách khoa Hàn Quốc cũng nhấn mạnh đây là một tổ chức
đại diện tiêu biểu của giới nhà văn Hàn Quốc, có các chi nhánh trong nước và 8
phân hội như thơ, tiểu thuyết, kịch, phê bình, văn học thiếu nhi, tản văn, dịch
thuật, phi hư cấu.
Hiệp hội
Nhà văn Hàn Quốc là một tổ chức thuộc phạm vi quản lí của Bộ Văn hóa, Thể thao
và Du lịch, đồng thời là thành viên của Liên hiệp các tổ chức nghệ thuật Hàn Quốc.
Điều này cho thấy mô hình Hàn Quốc gần với kiểu hội nghề nghiệp lớn có sự gắn kết
rõ ràng với thiết chế văn hóa công, khác với mô hình công đoàn độc lập theo kiểu
các hội nhà văn phương Tây.
Tuy nhiên,
đời sống văn học Hàn Quốc không chỉ có một hội. Bên cạnh Hiệp hội Nhà văn Hàn
Quốc còn có Hội Nhà văn Hàn Quốc (한국작가회의), là một tổ chức khác kế thừa truyền thống viết cho tự
do và văn học dấn thân. Trước đây vốn là Hiệp hội Nhà văn vì Tự do Sáng tác ra
đời năm 1974, trong bối cảnh các nhà văn muốn dùng ngòi bút để đấu tranh cho
dân chủ. Hiện tại khi tình hình chính trị ổn định, họ chuyển trọng tâm sang việc
bảo vệ quyền lợi hội viên và quảng bá văn học Hàn Quốc ra thế giới. Hội có khoảng
10.000 hội viên với mạng lưới chi hội rộng khắp các tỉnh thành. Thông tin công
khai từ Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch cho biết đây là một tổ chức có mục tiêu
kế thừa tinh thần của các tổ chức tiền thân, đóng góp vào sự phát triển của văn
học Hàn Quốc, hỗ trợ sáng tác, các hoạt động văn học gắn với giáo dục, thống nhất
đất nước và vận động cho các chính sách văn học nghệ thuật. Điều đó cho thấy ở
Hàn Quốc, giới viết lách được tổ chức theo nhiều trục, một trục lớn, rộng, giàu
tính đại diện; một trục khác thiên về tinh thần dấn thân xã hội và vận động
chính sách văn hóa.
Ngoài ra,
còn có Hiệp hội Biên kịch Hàn Quốc (Korea TV & Radio Writers Association),
đại diện cho gần 4.800 biên kịch và người viết trong lĩnh vực phát thanh, truyền
hình, tài liệu, giải trí, radio… Dù không phải hội nhà văn theo nghĩa hẹp, tổ
chức này rất đáng chú ý vì nó cho thấy Hàn Quốc phân biệt khá rõ các nhánh viết
khác nhau và xây dựng hội đại diện chuyên biệt cho từng ngành.
Hàn Quốc
có cách hỗ trợ nhà văn rất giống Đức nhưng tập trung mạnh hơn vào việc xuất khẩu
văn hóa. Viện Dịch thuật Văn học Hàn Quốc là cơ quan do Chính phủ cấp vốn nhưng
hoạt động độc lập. Họ phối hợp chặt chẽ với các Hội Nhà văn để chọn lựa tác phẩm
tiêu biểu và tài trợ 100% kinh phí dịch thuật, in ấn ra nước ngoài. Đây chính
là lí do văn học Hàn Quốc, mà tiêu biểu là nhà văn Han Kang, đạt được những giải
thưởng lớn như Booker hay Nobel gần đây.
Hàn Quốc
có hệ thống các “Làng nhà văn” (Writer’s Villages) được tài trợ bởi chính quyền
địa phương. Nhà văn có thể đến đây ở miễn phí từ 3-6 tháng để tập trung viết, với
mọi chi phí sinh hoạt được hỗ trợ. Hàn Quốc còn có các giải thưởng dành riêng
cho các dịch giả và nhà phê bình nước ngoài có công quảng bá văn học Hàn. Điều
này tạo động lực cho giới học thuật quốc tế nghiên cứu về họ.
Hàn Quốc
cũng là một cha đẻ của mô hình văn học mạng (Web-novel) bên cạnh Trung Quốc.
Hàn Quốc đã có những bước đi rất mạnh bạo với việc thành lập Hội Nhà văn trực
tuyến dành cho tác giả Web-novel với quyền lợi tương đương nhà văn truyền thống.
Họ có hệ thống theo dõi vi phạm bản quyền trên mạng cực kì nghiêm ngặt. Chỉ cần
một trang web lậu đăng truyện của hội viên, bộ phận pháp lí của Hội sẽ phối hợp
với cơ quan an ninh mạng để xử lí ngay lập tức.
Hàn Quốc
có hàng trăm giải thưởng văn học từ cấp quốc gia đến cấp tỉnh và giải của các tập
đoàn lớn như giải Yi Sang, giải Hyundae Munhak. Tiền thưởng rất lớn, thường đi
kèm với việc tác phẩm đó sẽ được chuyển thể thành phim điện ảnh hoặc kịch truyền
hình (K-Drama). Hội nhà văn cũng thường xuyên tổ chức các buổi “Đêm văn học” tại
các quán cà phê văn chương, đưa nhà văn đến gần hơn với giới trẻ để xóa bỏ khoảng
cách văn chương hàn lâm.
Bài học
cho Việt Nam từ Hàn Quốc là Hội Nhà văn không chỉ là nơi sinh hoạt hội viên, mà
phải là đầu tàu trong việc kết nối với các quĩ dịch thuật quốc tế để đưa văn học
Việt Nam ra ngoài biên giới. Đồng thời, cần học tập cách họ bảo vệ các tác giả
viết trên nền tảng số (Web-novel), nơi đang tạo ra doanh thu khổng lồ cho nền
kinh tế sáng tạo.
HÀ THANH VÂN
