Phê bình văn học trên mạng xã hội có quyền tùy tiện?

Trong thời xa xưa của văn học, chỉ những người cực kỳ gan dạ, hoặc cực kỳ xuất chúng, mới dám bước vào đấu trường phê bình văn học. Phê bình tác phẩm của một người đòi hỏi cả kiến thức uyên bác và sự sắc sảo, và những nhà phê bình kém cỏi thường là mục tiêu của sự châm biếm và chế giễu.

PHÊ BÌNH VĂN HỌC TRONG THỜI ĐẠI MẠNG XÃ HỘI: MỘT VÀI GHI CHÚ

KUMAR VIKRAM

Khi mọi người viết thơ, phê bình văn học, phê bình xã hội hoặc chuẩn bị bài thuyết trình tại nơi làm việc, họ thường rất kỹ lưỡng và cẩn thận trong việc sử dụng ngôn từ đúng và chính xác — đảm bảo tạo được ấn tượng phù hợp. Tại sao một số người lại nghĩ rằng họ có thể viết bất cứ điều gì trên mạng xã hội, nhất là những bài phê bình văn học đáng tin cậy?

Tại sao họ quên rằng mạng xã hội là một nền tảng công cộng, được viết ra, có thể chia sẻ, lưu lại và in ấn, do đó, sự cám dỗ đưa ra bất kỳ nhận xét tùy tiện nào cần phải được kiềm chế chặt chẽ?

Đôi khi, người ta có thể lỡ lời trong một khoảnh khắc thiếu suy xét, mặc dù ngay cả điều đó cũng không thể biện minh và cần một lời xin lỗi ngay lập tức và vô điều kiện.

Nhưng nếu có một mô hình cố ý trong việc đăng tải những bài viết mang tính xúc phạm và nhằm mục đích bôi nhọ ai đó, thì điều đó có thể được coi là bản chất tự nhiên của người đó và không có lời giải thích hay “giải thích trịch thượng” nào có thể xóa bỏ được thiệt hại.

Mạng xã hội là một nền tảng mà, mượn một câu nói của Nissim Ezekiel, chúng ta "cô đơn, nhưng cùng nhau". Do đó, chúng ta không cần phải ảo tưởng về sự cô đơn khi viết bài trong không gian riêng tư của mình, nếu chúng ta công khai chúng. Các tiêu chí tương tự cũng áp dụng cho việc viết phê bình văn học trên mạng xã hội.

Thực tế là, phê bình văn học không thể thực hiện được nếu bạn mang theo những định kiến cá nhân. Bài kiểm tra đầu tiên của một nhà phê bình là trở thành một người tự phê bình. Nếu không, những gì bạn cho là bài phê bình của mình thực chất sẽ chỉ bị coi là những lời lẽ ngớ ngẩn, trong khi những người cùng chung định kiến sẽ hết lời ca ngợi bạn mà không hề chỉ ra lỗi sai của bạn.

Phê bình văn học cũng đòi hỏi bạn phải tách mình khỏi văn bản đang xem xét và khỏi những định kiến của bản thân trước khi có thể đưa ra được điều gì đó có ý nghĩa. Chỉ viết ra một điều gì đó và "nói" ra điều gì đó thông qua nó là hai việc hoàn toàn khác nhau.

Phê bình về bản chất là một công việc xuất phát từ tình yêu thương, không thể thực hiện bằng sự thù hận và định kiến. Suy cho cùng, người ta sẽ không muốn dành hàng ngày, hàng giờ (người ta cho rằng nhà phê bình thường làm vậy) với một văn bản hay một tác giả chỉ để tìm ra những gì không có và những gì không mong đợi. Ở một cấp độ sâu hơn, phê bình là việc tìm ra những gì hiện hữu trong văn bản và cách thức tương tác với nó. Chúng ta không tùy tiện bắt chuyện với người lạ trên đường phố, và nếu có thì đó chỉ là “chuyện phiếm” chứ không phải là cuộc trò chuyện cần thời gian dài.

Tương tự, chúng ta có thể tán láo với những văn bản lạ, nhưng để có một cuộc trò chuyện thực sự, chúng ta phải trở thành bạn bè và có sự đồng cảm với văn bản hoặc tác giả đó. Điều đó có nghĩa là chúng ta không thể đưa ra phán xét "có" hay "không" khi đánh giá văn học, bởi vì một tác phẩm văn học cần thời gian để giành được sự tôn trọng hoặc danh tiếng của nó.

Quay lại năm 2013, Adam Kirsch, biên tập viên cấp cao tại tờ The New Republic và là cây bút chuyên mục của tờ Tablet, khi viết bài cho tờ The New York Times đã nhận định: “Những kiểu phán xét "có" hay "không" này không thể thay thế cho phê bình, cũng giống như một dòng tweet 140 ký tự không thể thay thế cho văn học. Đó là bởi vì phê bình, giống như văn học, không phải là thông tin mà là trải nghiệm: trải nghiệm của một tâm trí tương tác với một văn bản — tức là, với một tâm trí khác.

Càng bị công nghệ thu hẹp và biến thành công cụ trong giao tiếp thường nhật, thì việc duy trì “tính mở” và “tính tự do” của loại hình viết này càng trở nên quan trọng: hai tính từ đó chưa từng được dùng để miêu tả một dòng tweet”

Hãy để chúng ta xem phê bình như một khát vọng du lịch và khám phá những vùng đất mới. Điều này đòi hỏi thời gian, năng lượng và nguồn lực. Chúng ta sẽ không lãng phí công sức vào việc du lịch đến một thành phố rồi cố gắng tìm hiểu xem nó thiếu gì. Chúng ta sẽ không đến Paris hay Athens chỉ để thất vọng vì không tìm thấy tháp Qutub Minar hay đền Meenakshi của Ấn Độ. Chúng ta phải tìm hiểu những gì các thành phố đó mang lại hoặc có. Phê bình cũng giống như một cuộc khám phá và đối thoại mà bạn chủ động tham gia, không phải để rồi ra về với lòng thù hận, mà có thể là để trở nên khiêm nhường hơn hoặc ngạc nhiên hơn.

Trong bối cảnh phê bình văn học trên mạng xã hội, người ta có thể kết thúc bằng câu nói này của Joanne Harris, tác giả nổi tiếng người Anh-Pháp của cuốn sách "Chocolate":

"Trong thời xa xưa của văn học, chỉ những người cực kỳ gan dạ, hoặc cực kỳ xuất chúng, mới dám bước vào đấu trường phê bình văn học. Phê bình tác phẩm của một người đòi hỏi cả kiến thức uyên bác và sự sắc sảo, và những nhà phê bình kém cỏi thường là mục tiêu của sự châm biếm và chế giễu"

Vì phần lớn người dùng mạng xã hội thường quá nhạy cảm, điều này nên là một lời nhắc nhở nghiêm khắc đối với họ.

                          NGÂN XUYÊN

(dịch từ tiếng Anh theo bài “Literary Criticism’ in the Times of Social Media: Some Notes” của Kumar Vikram)