Nhà thơ Préki Malamak (họ tên tiếng Việt là Trần Vĩnh) một người con ưu tú của dân tộc Chơ Ro, vừa qua đời ở tuổi 89 vào trưa 28/1 tại Thạnh Mỹ Tây, TP.HCM.
Nhà thơ Préki Malamak sinh ngày 20/12/1937, trong một
gia đình dân tộc Chơ Ro cư trú ở xã Hắc Dịch (Bà Rịa Vũng Tàu cũ). Nhà thơ Préki
Malamak tham gia phong trào kháng chiến chống Pháp tại quê nhà, rồi tập kết ra
Bắc. Ông tốt nghiệp khoa ngữ văn Trường Đại học Tổng hợp Hà Nội và dạy học tại
Thủ đô từ năm 1965 đến năm 1975. Sau khi đất nước thống nhất, ông chuyển vào làm
giảng viên Trường Đại học Sư phạm TP.HCM cho đến khi nghỉ hưu.
Dân tộc Chơ Ro (hay còn gọi là Châu Ro) là đồng bào bản
địa khu vực hạ nguồn sông Đồng Nai. Hiện nay, người Chơ Ro sống tập trung đông
nhất ở Phú Lý, Vĩnh Cửu, Đồng Nai. Nhà thơ Préki Malamak là người Chơ Ro đầu tiên
có bằng đại học. Vì vậy, ông cũng trở thành tiếng nói duy nhất của đồng bào Chơ
Ro trên thi đàn Việt Nam. Tập thơ “Hát đi em” của nhà thơ Préki Malamak từng được
Hội Nhà văn TP.HCM trao giải thưởng năm 2014.
Nhà thơ Préki Malamak sáng tác không nhiều, vì phần lớn
thời gian ông dành cho việc nghiên cứu để phục hồi ngôn ngữ Chơ Ro. Trong mấy
thập niên gần đây, người Chơ Ro không còn chữ viết, ngay cả bài dân ca “Con sóc
bông” nổi tiếng nhất của người Chơ Ro cũng chỉ được lưu truyền bằng cách người
này dạy cho người kia hát. Dần dần, người Chơ Ro lấy họ tên theo tiếng Việt. Ví
dụ, người Chơ Ro ở Long Khánh lấy họ Đào, người Chơ Ro ở Xuân Lộc lấy họ Văn,
người Chơ Rơ ở Vĩnh Cửu lấy họ Hồng.
Chính nhà thơ Préki Malamak cũng dùng họ tên Trần Vĩnh,
nên ông khao khát biên soạn một cuốn từ điển tiếng Chơ Ro. Đáng tiếc, vài năm
qua, sức khỏe của ông suy giảm, nên công trình này vẫn chưa được ra mắt công chúng.
Bây giờ, nhà thơ Préki Malamak không còn nữa. Ai sẽ
thay ông phục hồi ngôn ngữ Chơ Ro, vẫn là ẩn số. Thế nhưng, những bài thơ của
nhà thơ Préki Malamak gửi lại, ít nhiều giúp cộng đồng hiểu thêm một chút về đồng
bào Chơ Ro.
Sinh thời, nhà thơ Préki Malamak luôn sốt ruột câu hỏi
về sự tồn tại của người Chơ Ro. Vì vậy, ông viết bài thơ “Châu Ro, ta là ai?” đầy
tâm trạng:
"Không để lại
những lâu đài, cung điện
Những thành quách nguy nga
Những đình chùa, miếu mạo
Những tháp cổ kiêu sa
Những lăng tẩm, mộ phần, bia đá...
Ta là ai, Châu Ro?
Châu Ro,
ta là ai?
Từ đâu đến?
Từ Cửu Long giang cổ quàng phù sa đỏ?
Từ biển biếc xa mờ sóng vờn lưng cát nhỏ?
Từ Lang Bian sương mù thác khóc mòn mi đá?
Không để lại
ngày sanh tháng đẻ
Không để lại ngày chết năm chôn
Không để lại thanh minh, tảo mộ
Chỉ để lại tiếng vượn buồn kêu lạnh buốt hoàng hôn.
Ta là ai, Châu Ro?
Đâu, những
điệu “Tavưn” thịt ông xương bà?
Đâu, những bản tình ca hồn cha vía mẹ?
Đâu, những tiếng chiêng đêm hồn thiêng dân tộc?
Đâu, những lễ tục ngày mùa rượu đổ lụt tràn sân?
Đâu? Đâu? Đâu?
Ta là ai, Châu Ro?
Lục trong
mông lung hư không ta kiếm
Bới dưới tầng sâu cát bụi ta tìm
Thấy gì đâu! Thấy gì đâu! Ắng lặng!
Chỉ thấy dấu chân nghèo hằn trên thớ đá khô”.
Cuộc đời
nhà thơ Préki Malamak thầm lặng như bóng dáng người Chơ Ro trong bản hòa ca 54
dân tộc anh em trên đất nước Việt Nam. Ông có lúc thảng thốt “Tuổi già như Châu
Ro/ Rễ cắm sâu vào đất/ Lá mập cành sum suê/ Ong về đu võng mật” nhưng ông vẫn đoái
vọng vẻ đẹp chìm khuất của đồng bào mình “Tháng Ba Châu Ro/ Thác đổ cầu vồng/ Các
thiên thần/ Nằm trần trên đá/ Tóc xõa/ Ngực xõa/ Váy xõa/ Gió thổi…/ Tháng Ba
Châu Ro/ Lưỡi lửa bập bùng/ Tay múa nhạc núi/ Mông xòe nhạc rừng”.
Tạm biệt ông và cảm ơn ông, nhà thơ Préki Malamak – Trần Vĩnh. Qua thơ của ông, mọi người có được nhịp cầu nối với đồng bào Chơ Ro.
